Yapay Zekâ ile Mevzuat Araştırması Nasıl Yapılır?

Yapay zekâ ile mevzuat araştırması, modelin hatırladığı bir maddeyi doğru kabul etmek değil; araştırma sorusunu netleştirip ilgili düzenlemeyi resmî kaynaktan bulma ve uygulanacak sürümü doğrulama sürecidir. Bugün yürürlükte olan metin ile uyuşmazlık tarihinde uygulanacak metin aynı olmayabilir. Kanun, yönetmelik, değişiklik düzenlemesi ve geçiş hükmü birlikte kontrol edilir. Model araştırma kavramlarını düzenleyebilir ve sağlanan metni açıklayabilir; doğrulanmamış madde numarasını veya yürürlük tarihini tamamlamamalıdır.

Konunun genel sınırları yapay zekâ ve hukuk rehberinde bulunur. Karar araştırması ayrı bir amaçtır; içtihat araştırması rehberi olgu ve künye kontrolünü açıklamaktadır.

Araştırma sorusunu hukuki ve zamansal olarak daraltın

“Bu konuda kanun ne diyor?” sorusuna geçmeden önce olay, işlem, ülke ve tarih belirlenir. Bir hizmet sözleşmesi, tüketici işlemi veya istihdam ilişkisi farklı normlara bağlanabilir. Kullanıcının verdiği gündelik isim hukuki sınıflandırmanın yerine geçmez.

Araştırma notunda olay tarihi, araştırma tarihi ve incelenen kaynak sürümü ayrı yazılmalıdır. Bir düzenleme araştırma gününde değişmiş olsa da geçmiş işlemi farklı bir hüküm etkiliyor olabilir. Yürürlük, geçiş ve kapsam sorunları metindeki tek bir cümleden çıkarılamayabilir.

İlk model görevi şu olabilir: “Bu olaya ilişkin araştırılması gereken mevzuat alanlarını ve eksik bilgileri listele; madde numarası uydurma.” Böylece cevap doğrudan bir hukuki sonuca değil araştırma planına dönüşür. Plan, hukukçunun kontrolüyle daraltılır.

Kaynak hiyerarşisini görünür tutun

Mevzuat Bilgi Sistemi düzenleme metinlerinin araştırılmasında, Resmî Gazete ise yayımlanan düzenleme ve değişikliklerin kontrolünde temel resmî başvuru kaynaklarıdır. Kurum rehberi veya soru-cevap sayfası yardımcı olabilir; fakat hukuki niteliği düzenleme metniyle aynı değildir.

Bir kanun teklifi, kabul edilip yayımlanmış kanun olarak sunulmamalıdır. Bir basın duyurusu da yürürlük hükmünün yerine geçmez. Özellikle yakın tarihli AI düzenlemelerinde haberler taslak, politik anlaşma ve kesin metni birbirine karıştırabilir.

Araştırma sırasında her bağlantıya kaynak türü etiketi koyun. “Resmî norm”, “kurum rehberi”, “mahkeme kararı” ve “ikincil açıklama” ayrımı modelin farklı metinleri aynı ağırlıkta birleştirmesini önlemeye yardımcı olur. Bu etiketler yorumun doğru olduğu garantisi değildir ama kontrolü kolaylaştırır.

Güncel metin ile olay tarihindeki metin

Güncel birleştirilmiş metin başlangıç için yararlıdır. Bununla birlikte olayın eski tarihte gerçekleştiği durumlarda değişiklik geçmişi ve geçiş hükümleri ayrıca incelenir. Yalnızca modelin “güncel” demesi tarih doğrulaması değildir.

Bu tablo her olay için aynı hukuki sonucu üretmez. Ama değerlendirme sırasında hangi bilgiye dayanıldığını gösterir. Bir kaynağa erişilemiyorsa doğrulanamayan alanı boş bırakmak, modelden tahmin istemekten daha doğrudur.

Maddenin çevresini ve tanımları okuyun

Bir madde çoğu zaman başka maddelerdeki tanımlara ve istisnalara dayanır. Yalnızca arama sonucundaki kısa özeti okumak kapsamı eksik bırakır. Tanımlar, uygulama alanı, yetkili kurum ve istisna bölümleri birlikte incelenmelidir.

Modelden “yükümlülükleri çıkar” dendiğinde muhatap kişi yanlış belirlenebilir. Sağlayıcı ile kullanıcı, üretici ile dağıtıcı veya veri sorumlusu ile veri işleyen aynı rol değildir. Önce ilgili terimlerin düzenlemedeki anlamı tespit edilir, ardından yükümlülük haritası kurulabilir.

Teknik sistemlerde de bu ayrım önemlidir. Bir AI uygulamasını geliştirmeniz, kullandığınız temel modelin sağlayıcısı olduğunuz anlamına her durumda gelmez. Rol ve amaç somut mimariye göre değerlendirilir. AI Act ve Türkiye'deki şirketler yazısı bu tür rol ayrımlarını ele alır.

RAG araştırmayı nasıl destekler?

RAG ilgili kaynak parçalarını getirerek modelin cevap üretmesine yardımcı olur. Ancak getirilen metin yanlış sürümse kaynaklı cevap da yanlış olabilir. Kaynak doğruluğu, retrieval başarısından önce gelir.

Hukuk metni parçalanırken madde numarası, başlık ve kaynak sürümü korunmalıdır. “Ancak” ile başlayan istisna, ana kuraldan ayrı getirildiğinde anlam bozulabilir. Bir fıkranın kapsamı önceki tanıma bağlıysa bu bağlam da sağlanmalıdır. Modelden kullandığı parça dışında hangi bölümlere ihtiyaç duyduğunu söylemesini isteyin.

Semantik arama kavram benzerliğini bulur; yürürlük veya norm üstünlüğünü kendiliğinden çözmez. Bu nedenle sayısal madde araması, belge kimliği ve tarih kontrolüyle birlikte kullanılmalıdır. Teknik ayrıntılar için Türkçe RAG rehberine geçebilirsiniz.

Varsayımsal araştırma senaryosu

Bir şirket belirli tarihte yürüttüğü veri paylaşımının koşullarını öğrenmek istiyor olsun. İlk adım tarafları, veri türünü ve işleme yerini belirlemektir. İkinci adım ilgili kanun ve kurum düzenlemelerini bulmaktır. Üçüncü adım olay tarihindeki koşulları güncel koşullardan ayırmaktır.

Modelin “bugünkü kurala göre sorun yok” cevabı geçmiş işlem için yeterli değildir. Araştırma tablosunda eski ve yeni hüküm ayrı gösterilir; geçiş düzenlemesi varsa doğrulanır. Sonuç, hukukçunun somut olaya ilişkin incelemesinden sonra yazılır. Bu senaryo herhangi bir şirkete dair gerçek bir uygunluk görüşü değildir.

DEHA ile uygulanabilir çalışma

Resmî kaynaklardan elde ettiğiniz ve paylaşım uygunluğunu değerlendirdiğiniz metinleri DEHA'ya veya Source Studio'ya kaynak olarak sağlayabilirsiniz. Modelden yalnızca bu metinlerdeki yükümlülük ve istisnaları çıkarmasını isteyin. Otomatik olarak bütün mevzuat veri tabanlarına eriştiğini varsaymayın.

Örnek istem: “Seçili kaynaklara göre muhatap, yükümlülük, istisna ve tarih tablosu oluştur. Her bulgu için kaynak bölümünü göster. Kaynakta yürürlük bilgisi yoksa bunu belirt; dışarıdan tamamlamaya çalışma.” Sonrasında resmî metin açılarak her alıntı kontrol edilir.

Araştırma dilekçeye aktarılacaksa dilekçe hazırlama rehberindeki ayrı taslak ve usul aşamalarını uygulayın. Mevzuat bulmak, o mevzuatın uyuşmazlığı tek başına çözdüğü anlamına gelmez.

Sık sorulan sorular

Modelin verdiği madde numarası doğru görünüyorsa kullanabilir miyim?

Resmî metinden doğrulayın. Numara gerçek olsa bile aktarılan hüküm yanlış sürüme veya farklı düzenlemeye ait olabilir.

Kurumun soru-cevap sayfası kanun yerine geçer mi?

Hayır. Açıklayıcı bir kaynak olabilir; hukuki niteliği ve dayandığı norm ayrıca değerlendirilir.

Araştırma raporunda ne saklanmalı?

Kaynak kimliği, erişim tarihi, incelenen sürüm, araştırma sorusu ve belirsiz alanlar. Kişisel veri içeren notların saklanması ayrıca değerlendirilmelidir.

Araştırma çıktısını norm haritasına dönüştürün

Bir raporda kanun, alt düzenleme ve kurum açıklaması ayrı satırlarda gösterilebilir. Her satır için hangi soruyu yanıtladığını ve hangi başka metne bağlı olduğunu belirtin. Böylece açıklayıcı bir rehberin düzenleyici metin yerine kullanılmasının önüne geçmeye yardımcı olursunuz.

Aynı kavramın farklı düzenlemelerde farklı tanımlanabileceğini dikkate alın. Model bütün metinlerdeki benzer kelimeleri tek bir genel tanım altında birleştirmemelidir. Örneğin bir rolün tanımı belirli düzenlemenin amacı ve kapsamıyla ilişkilidir. Tanımı aktarırken kaynak ve kapsam birlikte gösterilmelidir.

Araştırma sonunda açık kalan sorular ayrı listelenmelidir. İlgili değişiklik metnine erişilememesi, geçiş hükmünün belirsizliği veya olay tarihinin bilinmemesi sonuca etki edebilir. “Araştırma tamamlandı” etiketi bu eksikleri gizlememelidir. Hukukçu hangi bilgi olmadan nihai değerlendirme yapılamayacağını açıkça görebilmelidir.

İnceleme tarihi: 29 Eylül 2026. Resmî kaynaklar: Mevzuat Bilgi Sistemi ve Resmî Gazete. İş akışı DEHAYZ'ın araştırma yöntemidir; somut olaya ilişkin hukuki kanaat değildir.