Yapay Zekâ ile Sözleşme Analizi Nasıl Yapılır?

Yapay zekâ ile sözleşme analizi; metni güvenli biçimde hazırlama, taraf ve yükümlülükleri çıkarma, hükümlerin birbirleriyle ilişkisini kontrol etme ve sonuçları hukukçuya doğrulatma sürecidir. Modelden tek adımda “Bu sözleşme güvenli mi?” diye hüküm istemek yerine, her bulgunun hangi maddeye dayandığını gösteren bir inceleme tablosu oluşturmak daha sağlıklıdır. Bir maddenin eksik görünmesi ile hukuken geçersiz olması aynı şey değildir. Uygulanacak hukuk, sözleşmenin türü ve tarafların durumu ayrıca incelenir.

Bu rehber belge inceleme yöntemine odaklanır. Genel sınırlar için yapay zekâ ve hukuk çerçevesine, kişisel veri koşulları için hukukçulara yönelik KVKK rehberine bakabilirsiniz.

Analizden önce hangi sürümün incelendiğini belirleyin

Taslak, imzalı metin, ek protokol ve e-posta üzerinden yapılan değişiklik aynı statüde değildir. Önce belge envanteri çıkarın. Dosya adının “son” olması nihai sürüm olduğunu kanıtlamaz. İmza sayfalarını, ekleri, tarihleri ve belgedeki çapraz atıfları kontrol edin. Eksik ekleri analiz sırasında açıkça belirtin.

Bir hizmet sözleşmesinde fiyat ana metinde değil ek tabloda bulunabilir. Hizmet seviyesi ayrı protokole bağlanabilir. Yalnızca ana PDF'yi incelemek bu durumda tamamlanmış analiz sayılmaz. Modelden eklerin hangi hükümlerde anıldığını çıkarmasını isteyin; elinizde bulunmayan ekler için “değerlendirilemedi” notu kullanın.

Sürüm karşılaştırmasında sadece değişen kelimeleri değil değişikliğin etkisini de inceleyin. “Önceden yazılı onay” ifadesinin kaldırılması yetki alanını değiştirebilir. Noktalama veya başlık değişikliği ise görünür olduğu hâlde hukuki etki doğurmayabilir. Modelin fark bulması, bu etkinin doğru yorumlandığını göstermez.

Metin çıkarımı ve OCR nasıl kontrol edilir?

Metin katmanı bulunan bir PDF ile taranmış görüntü farklıdır. Dosyanın yüklenebilmesi içeriğinin eksiksiz okunabildiği anlamına gelmez. Birkaç sayfadan kritik cümleleri orijinalle karşılaştırın. Tablo hücreleri, dipnotlar ve iki sütunlu düzenler özellikle kontrol edilmelidir.

OCR hatası küçük görünse bile anlamı tersine çevirebilir. “Sorumlu değildir” ifadesindeki olumsuzluğun kaybı, ondalık ayracının yanlış okunması veya ödeme tablosunun satır kayması önemli sonuçlar doğurur. Bu örnekler teknik risk senaryolarıdır; belirli bir ürünün mutlaka böyle hata yaptığı iddiası değildir.

Sistem ilgili sayfadan metin çıkaramıyorsa modelin bu boşluğu genel bilgisiyle doldurmasını istemeyin. Okunamayan bölümü yeniden hazırlanmış metinle sağlayın ve yeni girdinin kapsamını kaydedin. Kaynakta bulunmayan bir hüküm için “sözleşmelerde genellikle olur” şeklindeki yanıt analiz sonucu değil genel bilgidir.

Taraf, yükümlülük ve süre tablosu oluşturun

İlk aşamada hukuki değerlendirmeden önce belge içeriğini yapılandırın. Taraf adları, edimler, teslim, ödeme, yenileme, fesih ve bildirim koşulları ayrı satırlara ayrılabilir. Her satırda kaynak madde, metin alıntısı ve kontrol durumu bulunmalıdır.

Tabloyu “olumlu” ve “olumsuz” etiketlerine erken dönüştürmeyin. Önce ne yazdığını tespit edin. Aynı sınırlandırma belirli bir sözleşmede makul, başka bir ilişkide ciddi risk olabilir. Bağlamı bilmeden tek bir risk puanı kullanmak farklı riskleri görünmez kılabilir.

Hükümleri tek tek değil ilişkileriyle okuyun

Bir sorumluluk hükmü, istisna maddesiyle birlikte okunmalıdır. Fesih hakkı açık görünse de bildirim yöntemi kullanılmasını zorlaştırabilir. “Yazılı bildirim” tanımı sözleşmenin başka bölümünde belirlenmiş olabilir. Modelden bulguların dayandığı çapraz atıfları da göstermesini isteyin.

Uzun belgelerde retrieval yalnızca soruya benzeyen parçaları getirebilir. Fesih sorusunda ödeme veya garanti istisnası atlanabilir. Bu nedenle önce bütün belgeyi kapsayan bölüm envanteri, sonra konuya özel sorgu yapılması yararlıdır. Teknik açıdan bu, kapsam kontrolünü ilgili parça seçiminden ayırır. Bir RAG sisteminin olması tek başına tam belge incelemesi garantisi değildir.

Örnek istem: “Fesih maddesini etkileyen tüm diğer maddeleri listele. Her ilişki için açık atfı veya bağlantı kurma nedenini belirt. Belgede bulunmayan bağlantıları varsayma.” Ardından önerilen ilişkiyi hukukçu incelemelidir.

Hukuki geçerlilik analizi ayrı bir aşamadır

Sözleşmede yazan hüküm ile o hükmün uygulanabilirliği farklı sorulardır. Tarafların niteliği, sözleşme türü ve emredici kurallar sonucu etkileyebilir. Türk Borçlar Kanunu'nun resmî metni hukuki incelemenin temel kaynaklarından biridir; modelin kendi açıklaması kanun metninin yerine geçmez.

Bu rehber belirli bir madde için geçerlilik hükmü vermez. Örneğin genel işlem koşulu tartışması için yalnızca bir hükmün sert görünmesi yeterli değildir. İşlem ve taraf bağlamı hukukçu tarafından değerlendirilir. Güncel metne erişilemiyorsa madde numarası tahmin edilmemeli; değerlendirme ertelenmelidir.

Risk raporunda “hukuka aykırıdır” yerine, doğrulanmadığı aşamada “hukuki değerlendirme gerekir” ifadesi daha isabetlidir. Gerekli dayanak bulunduktan sonra sonuç ayrı bir inceleme olarak yazılır. AI zararında sorumluluk rehberi, yanlış rapora güvenmenin sonuçlarını farklı roller bakımından ele alır.

Varsayımsal hizmet sözleşmesi örneği

Bir şirketin yıllık yazılım hizmeti aldığını düşünelim. Ana metin bir yıllık süre öngörürken ek protokol hizmet kesintileri için ayrı koşullar getiriyor. Model yalnızca ana metni okursa erken fesih sonucunu yanlış açıklayabilir. Önce iki metnin tarih ve kapsamı kaydedilir; sonra çelişki ihtimali raporlanır.

İyi rapor “fesih serbest” diye tek cümle yazmaz. Ana hükmü, ek hükmü, öncelik düzenlemesini ve eksik bilgiyi ayrı gösterir. Kullanıcıya sorulacak soru da ortaya çıkar: Ek protokol gerçekten imzalandı mı ve uyuşmazlık döneminde yürürlükte miydi? Bu senaryo gerçek bir dosya veya mahkeme kararı değildir.

DEHA ile nasıl uygulanabilir?

Uygunluğu değerlendirilmiş PDF'yi DEHA'ya yükleyerek taraflar, tarihler ve yükümlülükler hakkında soru sorabilirsiniz. Source Studio'da ana metin ile ekleri seçili kaynaklar olarak ele alıp karşılaştırma isteyebilirsiniz. Kaynak alıntısını orijinal metinle kontrol etmek yine gerekir.

Başlangıç istemi: “Sadece yüklediğim metinlere göre yükümlülük tablosu oluştur. Madde numarası, taraf, süre, istisna ve kaynak bölümünü göster. Metin okunmuyorsa belirt; hukuki geçerlilik kararı verme.” DEHA'nın dosyayı yüklemenize izin vermesi paylaşımın hukuka uygun olduğunu kendiliğinden kanıtlamaz.

Teslimden önce kontrol listesi

• İmzalı sürüm ve ekler aynı incelemede mi?
• Okunamayan veya eksik sayfalar açıkça listelenmiş mi?
• Para birimi, tutar ve süreler orijinalle karşılaştırıldı mı?
• Risk bulguları tam hüküm ve istisnayla destekleniyor mu?
• Genel bilgi ile belgeye dayalı bulgu ayrılmış mı?
• Nihai raporu yetkili hukukçu değerlendirdi mi?

Model sözleşmeyi tamamen incelemiş olduğunu söylüyorsa yeterli mi?

Hayır. Bölüm envanteri ve kaynak kapsaması kontrol edilmelidir. Özellikle ek ve çapraz atıflar için bağımsız inceleme gerekir.

Ticari sır içeren metni doğrudan yükleyebilir miyim?

Önce sağlayıcı ve veri paylaşım koşullarını değerlendirin. Ayrıntılı ölçütler dosya yükleme güvenliği rehberinde açıklanır.

İki taraf açısından aynı hükmü değerlendirin

Ön incelemede yalnızca kendi tarafınızın risklerini sorarsanız rapor dengesiz olabilir. Modelden aynı hükmün iki taraf için doğurabileceği operasyonel soruları ayrı göstermesini isteyin. Örneğin çok kısa bildirim süresi hizmet alan açısından kaçırma riski yaratırken sağlayıcı için planlama belirsizliği doğurabilir. Bu, hükmün hukuken geçerli olup olmadığına karar vermek değildir.

Raporu “metinde yazan”, “ticari değerlendirme gerektiren” ve “hukuki inceleme gerektiren” olarak ayırmak yararlıdır. Böylece modelin genel iş tavsiyesi, sözleşmeden çıkarılmış bir bulgu gibi sunulmaz. Tarafların pazarlık gücü, hizmetin niteliği ve mevcut uygulama bilinmeden kesin bir risk sıralaması yapılmamalıdır.

Son kullanıcıya teslim edilen raporda incelenen sürüm, mevcut ekler ve kontrol sınırları ilk sayfada bulunabilir. Eksik bir ek sonradan geldiğinde aynı raporun revizyon tarihi yenilenmelidir.

İnceleme tarihi: 29 Eylül 2026. Kaynak: Türk Borçlar Kanunu'nun resmî metin adresi. İş akışı ve örnek senaryo DEHAYZ editoryal önerisidir; dosyaya özgü hukuki görüş değildir.